Hürmüz Baypas Boru Hatları — Doğu–Batı, ADCOP, Cask ve Yeni Güzergâhlar

Hangi boru hatları Hürmüz Boğazı'nı baypas edebilir?

2025'te boğazdan günde 19,87 milyon varil (milyon v/g) petrol geçti ^[1]. Bu hacmin büyük bir kısmını boğazın etrafından dolaştırabilecek yalnızca iki boru hattı bulunuyor. Suudi Arabistan'ın Doğu–Batı boru hattı, Abkayk'tan Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu'ya uzanıyor. Abu Dabi Ham Petrol Boru Hattı (ADCOP) ise Habşan'dan Umman Körfezi kıyısındaki Fujairah'a kadar 400 km boyunca ilerliyor ^[1].

Savaştan önce Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), bu iki hattaki atıl kapasiteyi 3,5–5,5 milyon v/g olarak hesaplamıştı. Ajans, büyük akışların yeniden yönlendirilmesine ilişkin lojistiğin "sağlam bir şekilde test edilmediği" uyarısında bulunmuştu ^[1]. ABD Enerji Bilgi İdaresi (EIA) ise daha dar bir rakam kullanıyor: bir aksama durumunda yaklaşık 4,7 milyon v/g baypas kapasitesi ^[2].

Geri kalan tüm ihracatçılar boğaza bağımlı. IEA, Irak, Kuveyt ve Katar için herhangi bir baypas güzergâhı tespit etmiyor ^[1]. Bu üç ülke 2025'te Hürmüz üzerinden toplam 7,43 milyon v/g petrol sevk etti (IEA rakamlarına dayanan kendi toplamımız) ^[1].

Gaz için ise hiçbir baypas seçeneği yok. Katar ve BAE, LNG'yi yalnızca kıyıdaki sıvılaştırma tesislerinden ihraç edebiliyor. 2025'te Katar'dan BAE ve Umman'a yaklaşık 20,5 milyar metreküp gaz taşıyan Dolphin boru hattında ise kayda değer bir boş kapasite bulunmuyor ^[1]. QatarEnergy, komşu ülkeler üzerinden geçecek ihracat boru hatlarını ticari ve teknik gerekçelerle reddetti ^[18].

2026'da baypas kapasitesinin ne kadarı kullanılıyor?

Yükün büyük kısmını Suudi hattı üstlendi. Hattın tasarım kapasitesi 5 milyon v/g. Aramco Mart 2025'te bu kapasitenin 7 milyon v/g'ye çıkarıldığını açıklamıştı, ancak bu seviyede sürekli akış henüz test edilmemişti ^[1]. Aramco, 2026'nın ilk çeyreğine ait sonuçlarında boru hattının 7 milyon v/g'lik azami seviyesine ulaştığını bildirdi ^[8].

Kullanım oranı geniş bir aralıkta dalgalandı. 2026'nın başında yaklaşık 2 milyon v/g kullanılıyordu ^[1]. Kpler, Eylül saldırısından önce akışı, Yanbu'dan ihracata giden yaklaşık 4,5 milyon v/g dâhil kabaca 5,5 milyon v/g olarak tahmin etti ^[9]. Husi saldırıları Kızıldeniz güzergâhının kullanımını zorlaştırınca akış Ağustos'ta yaklaşık 2 milyon v/g'ye geriledi ^[6]. Enerji Bakanı Prens Abdülaziz bin Selman 6 Ekim'de hattan geçen miktarın yeniden 5,8 milyon v/g'ye çıktığını söyledi ^[6].

Boru hattı aynı zamanda bir hedef hâline geldi. Nisan'da bir pompa istasyonuna düzenlenen saldırı akışı günde 700.000 varil azalttı; bakanlık, kapasitenin 12 Nisan'da yeniden yaklaşık 7 milyon v/g'ye döndüğünü açıkladı ^[7]. 10 Eylül'de Irak'tan fırlatılan dronlar pompa istasyonlarına hasar verdi ve Yanbu'daki yüklemeleri yaklaşık iki hafta boyunca durdurdu ^[8,10]. Kpler, en az bir istasyonun ağır hasar gördüğünü ve geçici bir baypas hattının kurulduğunu belirtti ^[9]. 26 Ekim'de Husiler pompa istasyonlarına yeni saldırılar düzenlediklerini iddia etti; Suudi Arabistan bu saldırıları doğrulamadı ^[10].

Sınırı neden boru hattı değil de Yanbu belirliyor?

Bir boru hattı ancak ucundaki liman kadar işe yarar. Kpler, Yanbu'nun sürdürülebilir ihracat kapasitesini yaklaşık 4,5–5 milyon v/g olarak hesaplıyor. Bunun yaklaşık 1,5 milyon v/g'si Yanbu Kuzey Ham Petrol Terminali'nden, yaklaşık 3,0 milyon v/g'si ise Muaccez'den geliyor ^[4]. Bağlayıcı kısıt hattın kendisi değil, terminaller ^[4].

İç talep de bu akıştan bir pay alıyor. Hattan geçen akışın yaklaşık 2 milyon v/g'si batı kıyısındaki rafinerilere ve elektrik santrallerine gidiyor; bu da diğer kullanımlar için en fazla yaklaşık 5 milyon v/g bırakıyor ^[8]. Yanbu'daki günlük 400.000 varil kapasiteli SAMREF rafinerisi, Eylül saldırısından sonra işleme hacmini yaklaşık yarı yarıya düşürdü ^[9].

Yüklemeler tavanın nerede olduğunu gösteriyor. Kpler'e göre Suudi Arabistan'ın Kızıldeniz'den ham petrol yüklemeleri savaştan önce 0,75 milyon v/g iken Haziran'da 4,3 milyon v/g'ye ulaştı ^[3]. Yüklemeler Ağustos'ta yaklaşık 1,5 milyon v/g'ye düştü ve boru hattına yönelik saldırıdan hemen önce, Eylül başında yaklaşık 2,9 milyon v/g'ye toparlandı ^[8].

Güvenlik riski maliyeti de artırıyor. OilPrice'ın Reuters'a dayanarak aktardığına göre Yanbu'da yükleme yapan Suudi bağlantılı tankerler için savaş riski sigortası Temmuz başında gemi değerinin %1'inin altındayken üç katına çıkarak yaklaşık %3'e yükseldi ^[9]. Yanbu kargolarının ayrıca Babülmendep'ten geçmesi ya da kuzeye, Süveyş üzerinden seyretmesi gerekiyor.

BAE, ADCOP'u ve Fujairah'ı nasıl kullandı?

IEA'ya göre ADCOP günde 1,5 milyon varil için inşa edildi ve şu anda 1,8 milyon v/g'ye yakın petrol taşıyor. Savaştan önce BAE kendi ham petrolünden yaklaşık 1,1 milyon v/g'yi bu hat üzerinden gönderiyordu; bu da günde 700.000 varile kadar boş kapasite bırakıyordu ^[1]. Kpler, BAE'nin boru hattı aracılığıyla Fujairah'tan yaptığı yüklemelerin 1,1 milyon v/g'den 2,7 milyon v/g'ye çıktığını belirtiyor ^[3]. Bu rakamın, mekik tankerlerle getirilen bir miktar varili de içermesi muhtemel.

Fujairah'ın kendisi de saldırıya uğradı. Mart ortasında düzenlenen bir dron saldırısı yangınlara yol açtı ve ADNOC ham petrol yüklemelerini askıya aldı; limanın üç tek noktalı bağlama şamandırasından ikisi faaliyetini sürdürdü ^[12]. Liman, BAE'nin Murban ham petrolünün günde yaklaşık bir milyon varillik kısmı için kritik bir çıkış noktası ^[12].

İran'ın Gureh–Cask hattı ve Irak'ın kuzey güzergâhı ne durumda?

İran'ın baypas hattı büyük ölçüde atıl durumda. Gureh–Cask boru hattının bildirilen kapasitesi 1 milyon v/g, ancak IEA hattı savaştan önce fiilen çalışmaz durumda olarak tanımlamıştı ^[1]. EIA ise hattın efektif kapasitesini yaklaşık 0,3 milyon v/g olarak tahmin ediyor ^[2]. S&P Global, Mart ayında Cask'tan yaklaşık 64.600 v/g ihracat kaydetti; bu, 2026'da buradan yapılan ilk ihracattı. Uydu görüntüleri, Mart ile Temmuz arasında Cask'taki bağlama noktasında en az altı kez tanker bulunduğunu gösterdi ^[15].

Irak'ın kuzey hattı Türkiye'deki Ceyhan'a uzanıyor. Kpler, hattın teorik kapasitesini 1,6 milyon v/g olarak hesaplıyor; ancak fiziksel yıpranma ve Irak üretiminin ağırlıklı olarak güneyde yoğunlaşması nedeniyle akışın bunun çok altında kaldığını belirtiyor ^[5]. Shafaq News'e göre akış Eylül başında günde yaklaşık 220.000 varil düzeyindeydi ^[16]. 1 Ağustos'ta imzalanan bir yıllık Irak–Türkiye anlaşması, kuzey güzergâhı üzerinden günde en az 750.000 varil ihracat öngörüyor ^[16]. Bu koridoru 2026'da Türkiye Enerji Merkezi başlıklı yazımızda ele alıyoruz.

Irak'ın diğer seçenekleri ya daha eski ya da hayata geçmekten daha uzak. Kpler'e göre Irak–Suudi Arabistan boru hattının (IPSA) yakın vadede yeniden devreye girmesi olası görünmüyor; Kerkük–Banyas hattının yeniden canlandırılması da şimdilik uygulanabilir değil ^[5].

Hangi yeni güzergâhlar planlanıyor ve ne zaman açılabilirler?

En ileri aşamada olan BAE. 3 milyar $ maliyetli, 300 km uzunluğundaki Batı–Doğu boru hattının Temmuz ayında %50 oranında tamamlandığı bildirildi ^[4]. ADNOC İcra Kurulu Başkanı Sultan Al Jaber Mayıs'ta hattın "neredeyse yüzde 50 oranında tamamlandığını" ve 2027'ye doğru hızlandırıldığını söyledi ^[13]. Abu Dabi, hattın Fujairah üzerinden ihracat kapasitesini iki katına çıkaracağını belirtiyor ^[14]. Kpler, belirgin bir etkinin 2027 ortasından itibaren görülmesini ve BAE'nin baypas kapasitesinin yaklaşık 1,8 milyon v/g'den 3,6 milyon v/g'ye kadar yükselmesini bekliyor ^[4]. Ayrı bir Hamriyah–Fujairah hattı ise planlamanın erken aşamasında ^[5].

Suudi Arabistan daha büyük adımları inceliyor. Aramco CEO'su Amin Nasser 22 Ekim'de yapılan çalışmalar arasında Doğu–Batı hattının kapasitesinin 7 milyon v/g'den 10 milyon v/g'ye çıkarılmasının da bulunduğunu söyledi ^[11]. Kpler, 1–2 milyon v/g'lik bir genişlemenin ancak Yanbu'daki darboğazlar giderildikten sonra, 2028'den itibaren mümkün olacağını düşünüyor ^[4]. Aramco ayrıca Umman'daki Dukm'a uzanacak, maliyeti 7 milyar $ olarak tahmin edilen 1.000–1.200 km'lik bir boru hattını da değerlendiriyor. Henüz herhangi bir güzergâh, sözleşme veya takvim açıklanmadı ^[11].

Irak'ın planları en yavaş ilerleyenler. Fizibilite çalışmaları, Basra'dan Hadise üzerinden Ceyhan'a veya Suriye'deki Banyas'a uzanan güzergâhları kapsıyor; inşaat başladıktan sonra her birinin tamamlanması üç ila beş yıl sürecek ^[4]. Ürdün'e uzanacak bir Basra–Akabe hattı günde 1 milyon varile kadar petrol taşıyabilecek. Irak, Basra–Hadise bölümüyle başlamak üzere 2026 için 1,5 milyar $ ayırdı ^[17]. Maliyet tahminleri birbirinden farklı: eski bir Irak başbakanı maliyeti 5 milyar $'a yakın olarak hesaplarken Kpler 10 milyar $ tahmin ediyor ^[5,17].

İzlenmesi gerekenler

• Baypas altyapısına yönelik saldırılar. Pompa istasyonları, Yanbu ve Fujairah 2026'da saldırıya uğradı; yani alternatif çözümlerin kendisi de risk altında ^[7,10,12].
• Yanbu'dan geçen hacim. 4,5–5 milyon v/g civarındaki yüklemeler, Suudi sisteminin pratik tavanına ulaştığını gösterecektir ^[4].
• BAE'nin Batı–Doğu hattının devreye alınması. 2027 boyunca devreye alma haberleri ile buna eşlik edecek Fujairah liman genişlemesi takip edilmeli ^[4,13].
• Suudi kararları. 10 milyon v/g veya Dukm konusunda verilecek nihai bir karar, ihracat güzergâhlarında uzun vadeli bir değişimin işareti olur ^[11].
• Irak. Kuzey akışlarının 750.000 v/g'lik sözleşme seviyesine göre durumu ve Basra–Hadise bölümünün finansmanı ^[16,17].

Alupetra; Körfez ihracat güzergâhlarını, tanker navlunlarını ve ham petrol gösterge fiyatlarını İstanbul, Londra ve Dubai'den her gün takip ediyor.