Tarihin En Büyük Petrol Fiyatı Şokları — 1973'ten 2026 İran Savaşı'na Bir Karşılaştırma

Tarihteki en büyük petrol fiyatı şokları hangileriydi?

Yanıt, hangi ölçütün kullanıldığına bağlı. Günlük hacim açısından bakıldığında 2026 İran savaşı, şimdiye kadar kaydedilen en büyük arz kesintisidir. Uluslararası Enerji Ajansı (IEA), en yüksek kaybı günde 14 milyon varilin (milyon v/g) üzerinde, yani beklenen 2026 talebinin yaklaşık %13,6'sı olarak hesapladı ^[3]. Dünya Bankası ise yalnızca Mart ayında küresel arzda 10,1 milyon v/g'lik bir düşüş saydı ^[13].

Daha önceki şoklar günlük bazda daha küçüktü. IEA verilerine göre en yüksek kayıp, 1973–74 Arap ambargosunda 4,5 milyon v/g, İran devriminde ise 5,6 milyon v/g düzeyindeydi ^[3]. 1990–91 Körfez krizi piyasadan 4,3 milyon v/g arzı çekti ^[3]. Ancak toplam kayıp açısından İran devrimi hâlâ ilk sırada yer alıyor. Reuters'ın hesaplamasına göre 2026 savaşı, Haziran ayındaki geçici anlaşmaya kadar piyasadan yaklaşık 1,5 milyar varil petrolü silmişti ^[3]. İran ise 1978 ile 1981 arasında kabaca 4,3 milyar varillik üretim kaybetmişti ^[3].

Paya ilişkin tahminler kaynağa göre değişiyor. Rapidan Energy Group 1979 şokunu dünya arzının %5'i olarak değerlendirirken ^[6], Federal Reserve History bu oranı dünya üretiminin %7'si olarak veriyor ^[2]. Ekonomist James Hamilton, 1973 ile 1991 arasındaki dört büyük şokun her birinin dünya arzının %6–9'unu piyasadan çektiğini tespit etmişti ^[7].

1973 ambargosu ile 1979 devrimi nasıl karşılaştırılır?

19 Ekim 1973'te Arap Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OAPEC), Amerika Birleşik Devletleri'ne ambargo uyguladı ^[1]. Üreticiler kesintilerini kademeli olarak artırdı ve üç ay içinde 4,5 milyon v/g düzeyine ulaştı ^[3]. Petrol fiyatı neredeyse dört katına çıkarak varil başına 2,90 $'dan Ocak 1974'te 11,65 $'a yükseldi ^[1]. Ambargo Mart 1974'te kaldırıldı, ancak yüksek fiyatlar kalıcı oldu ^[1]. Dünya Bankası'nın derlediği IEA verileri, İran kaynaklı kayıpları Kasım 1978 ile Nisan 1979 arasına tarihlendiriyor ^[5]. Aynı veriler Kuveyt kesintisini ise Ağustos 1990 ile Ocak 1991 arasına yerleştiriyor ^[5].

O dönemde ortak bir acil durum sistemi bulunmuyordu. ABD karne uygulaması için planlar hazırladı ve sanayiden petrolden kömüre geçmesini istedi ^[4]. Kriz, tüketici ülkelerin 1974'te IEA'yı kurmasına yol açtı ^[4]. Reuters, ambargonun piyasadan toplam 530–650 milyon varil petrolü çektiğini tahmin ediyor ^[3].

İkinci şok, kaybedilen varillerden olduğu kadar korkudan da beslendi. İran'ın üretimi Ocak 1979'a kadar 4,8 milyon v/g düştü ^[2]. Federal Reserve History, stoklama davranışının ve güçlü talebin kesintinin kendisinden daha belirleyici olmuş olabileceğine dikkat çekiyor ^[2]. Fiyatlar Nisan 1979 ile Nisan 1980 arasında iki katından fazla arttı ^[2]. Yahoo Finance'in aktardığı Deutsche Bank araştırması, fiyatın 1981 başına kadar varil başına 14 $'dan 35 $'ın üzerine çıktığını gösteriyor ^[18].

Politika yanıtı bu kez stoklardan değil, merkez bankalarından geldi. Paul Volcker yönetimindeki Federal Rezerv, politika faizini 1981'de %19 ile zirveye taşıdı ^[2]. Enflasyon geriledi, ancak ekonomi Büyük Buhran'dan bu yana yaşadığı en derin resesyona girdi ^[2].

1990, 2008 ve 2019'da ne oldu?

1990. Irak'ın Kuveyt'i işgali ve BM ambargosu, piyasadan yaklaşık 4,3 milyon v/g arzı çekti ^[4]. Brent, Temmuz 1990'daki yaklaşık 17 $'lık varil fiyatından Ekim'de 36 $ civarına yükseldi ^[4]. Eylül 1990'da kaydettiği %46'lık artış, 2026'ya kadar en büyük aylık yükseliş rekoru olarak kaldı ^[6]. IEA, 15 gün içinde 2 milyon v/g'si stoklardan olmak üzere toplam 2,5 milyon v/g arzı piyasaya sunmaya hazırlandı ^[4]. Üretim yaklaşık dört ay boyunca aksadı ^[3].

2008. Bu şokun arkasında herhangi bir arz kesintisi yoktu. Hamilton, 2007–08'deki fiyat tırmanışının, durağan üretimin güçlü taleple karşılaşmasından kaynaklandığı sonucuna vardı ^[7]. West Texas Intermediate (WTI), Ağustos 2007'deki 72 $'dan Haziran 2008'de 134 $'a çıkarak %86 değer kazandı ^[7]. Brent 11 Temmuz 2008'de 147,50 $ ile rekor kırdı ve Aralık ayına gelindiğinde 36 $ civarına inmişti ^[10].

2019. Abqaiq ve Khurais tesislerine yönelik insansız hava aracı ve füze saldırıları, küresel arzın yaklaşık %5'ine denk gelen 5,7 milyon v/g'lik üretimi aksattı ^[8]. Stratejik ve Uluslararası Araştırmalar Merkezi (CSIS) bu payı yaklaşık %6 olarak hesapladı ^[9]. Brent, saldırının ardından ilk işlem gününü %14 yükselişle 69,02 $'dan kapattı ^[8]. 27 Eylül'e gelindiğinde ise saldırı öncesi seviyesinin yalnızca 1,58 $ üzerindeydi ^[8]. IEA bu kez koordineli bir stok salımı düzenlemedi ^[8].

Grafik, her kaynağın verdiği başlangıç ve zirve fiyatlarını kullanıyor. 1979–81 için 14 $ ve 35 $, 2022 için işgal öncesindeki 96,84 $'lık kapanış, 2026 için ise savaş öncesindeki 72 $ esas alındı ^[18,11,14].

2022 Rusya–Ukrayna şoku nasıl bir karşılaştırma sunuyor?

2022 şoku, kaybedilen varillerden çok risk algısıyla ilgiliydi. Rapidan bu şokun büyüklüğünü arzın %3'ü olarak hesaplıyor ^[6]. Brent, 24 Şubat 2022'de 6,34 $ yükselerek 103,18 $'a çıktı ve 100 $ eşiğini aştı ^[11]. Mart ayında ise 2008'den bu yana en yüksek seviyesi olan 139,13 $'a ulaştı ^[10]. Reuters verilerinden yaptığımız hesaplamaya göre bu, işgal öncesi kapanışın yaklaşık %44 üzerindeydi ^[11].

Politika yanıtı geniş kapsamlıydı. IEA üyeleri, 62,7 milyon ve 120 milyon varillik iki ortak eylem üzerinde, yani toplam 182,7 milyon varil üzerinde uzlaştı ^[12]. Yalnızca ABD, altı ay boyunca 180 milyon varillik salım emri verdi ^[4]. Fiyatlar 2022 yazına kadar büyük ölçüde 100 $'ın üzerinde kaldı ^[10].

2026 İran savaşı neden farklı?

Brent, savaştan bir gün önce, 27 Şubat'ta 72 $ seviyesindeydi ^[14]. Mart sonuna kadar yaklaşık %65, yani varil başına 46 $ değer kazandı ^[13]. Vadeli işlem sözleşmesi Nisan sonunda 126,41 $ ile zirve yaptı ^[10]. 1970'lerden farklı olarak bu şok ham petrolü, sıvılaştırılmış doğal gazı (LNG), rafine yakıtları ve gübreyi aynı anda vurdu ^[3].

Politika yanıtı da kayıtlardaki en büyüğü oldu. IEA üyeleri 400 milyon varillik bir salım üzerinde anlaştı ^[3]. MUFG'nin onaylanan stok çekişlerine ilişkin derlemesi, bu rakamın önceki dönemleri ne kadar aştığını açıkça gösteriyor ^[6].

Kriz, çoğu öncülünden daha uzun da sürdü. ABD ile İran arasındaki geçici anlaşma 17 Haziran'da çatışmaları durdurdu ^[3]. Ancak çatışmalar daha sonra yeniden başladı. ABD Enerji Bilgi İdaresi'ne (EIA) göre Brent spot fiyatı, Suudi Arabistan'ın Doğu–Batı boru hattına yönelik saldırının ardından 15 Eylül'de 131 $'a ulaştı ^[15]. Ekim ortasına kadar yaklaşık 330 milyon varil piyasaya sürülmüştü ve üyeler kalan 100 milyon varil civarındaki miktarın salımını hızlandırma konusunda anlaştı ^[16]. Aralık vadeli Brent, 29 Ekim'de 114,88 $'dan uzlaştı ^[17].

Enflasyona göre düzeltilmiş fiyatlar ne gösteriyor?

Nominal rekorlar, son dönemdeki şokları olduğundan daha büyük gösteriyor. Hamilton 2009'da, 1970'lerin sonundaki varil başına 40 $'ın üzerindeki fiyatın 2009 fiyatlarıyla 100 $'ın üzerine denk geleceğini yazmıştı ^[7]. Analist John Kemp ise 2021'de yaptığı hesaplamada, 2008'deki Brent zirvesinin 2021 doları cinsinden varil başına 180 $'ın üzerine karşılık geldiğini bulmuştu ^[19]. Bu tahminler esas alındığında, 2026'daki 126–131 $'lık zirveler reel olarak hâlâ 2008'deki en yüksek seviyenin altında kalıyor.

Para politikası da değişti. Fed Başkanı Jerome Powell, Mart 2026'da tepkinin şokun ne kadar süreceğine bağlı olacağını söyledi ^[18]. Fed Yönetim Kurulu üyesi Christopher Waller ise 1970'lerden, kalıcıymış gibi görünmeye başlayan bir şoklar silsilesi olduğu dersini çıkardı ^[18].

Neleri izlemeli?

• Zirveden çok süre. 1979 dönemi, kayıplar yıllarca sürdüğü için yıkıcı oldu ^[3]. Körfez akışlarının ne kadar süre kısıtlı kalacağı, tek bir fiyat sıçramasından çok daha önemli ^[15].
• Tamponlar. IEA hükümetleri, Mart ayındaki 1,2 milyar varilin üzerindeki seviyeye karşılık hâlâ yaklaşık 1,1 milyar varillik kamu acil durum stoku tutuyor ^[20]. ABD Stratejik Petrol Rezervi (SPR) ise 1982'den bu yana en düşük seviyesinde ^[20].
• Müzakereler ve ABD ara seçimleri. Seçimlerin ardından saldırıların yeniden başlayabileceğine dair sinyaller, fiyatlardaki risk primini canlı tutuyor ^[17].
• Baypas güzergâhları. Eylül ayında olduğu gibi boru hatlarına yönelik saldırılar, bir toparlanmayı hızla tersine çevirebilir ^[15].

Alupetra ham petrol, ürün ve navlun piyasalarını her gün takip ediyor; tarihsel petrol fiyatı aracımız, okuyucuların bugünkü seviyeleri geçmiş şoklarla karşılaştırmasına olanak tanıyor.