Yedi ABD Başkanı İran ile Savaştan Neden Kaçındı ve 2026 Ara Seçimleri Ne Gösteriyor

Yedi ABD başkanı gerçekten İran ile savaştan kaçındı mı?

Evet; Carter'dan Biden'a kadar hiçbir ABD başkanının İran'a karşı uzun soluklu bir savaş başlatmadığı anlamında. Kayıtlarda başarısız bir kurtarma operasyonu, deniz çatışmaları, gizli sabotajlar ve onlarca yıl süren yaptırımlar yer alıyor. Ancak İran ile bir krizle karşılaşan her başkan, tam kapsamlı bir savaşın eşiğinde durdu. Bu durum, ABD ve İsrail'in İran'a saldırdığı 28 Şubat 2026'da değişti ^[1].

Nedenler farklıydı. Askeri planlamacılar risklere karşı uyardı, müttefikler ise bölünmüştü. İran'ın Hürmüz Boğazı'nı kapatabilme kapasitesi dünyanın petrol arzını tehdit ediyordu. Ancak bir etken her yönetimde karşımıza çıkıyor: Körfez'deki bir savaş, bir başkana ülke içinde siyasi olarak pahalıya mal olabilirdi. 3 Kasım 2026'da bu risk gerçeğe dönüştü. Sandık çıkış anketlerinde seçmenlerin %74'ü İran savaşının oylarında belirleyici ya da önemli bir etken olduğunu söyledi ve Cumhuriyetçiler Kongre'nin her iki kanadını da kaybetti ^[2].

Carter: rehine krizi ve 1980'deki ezici yenilgi

4 Kasım 1979'da devrimi destekleyen öğrenciler Tahran'daki ABD büyükelçiliğini ele geçirdi ve 52 Amerikalıyı 444 gün boyunca rehin tuttu ^[3]. Carter'ın ölçülü tepkisi başlangıçta anketlerde ona yaradı. Ancak kriz seçim gününe doğru uzadıkça siyasi bir yüke dönüştü ^[4].

Carter Nisan 1980'de rehineleri kurtarmaya yönelik Eagle Claw (Kartal Pençesi) Operasyonu'nu onayladı. Operasyon, İran çölünde bir helikopterin bir nakliye uçağıyla çarpışması ve sekiz ABD askerinin hayatını kaybetmesiyle başarısızlıkla sonuçlandı ^[5]. Atlanta Journal-Constitution'a göre kriz Carter yönetimini zayıf gösterdi ve Carter'ın başkanlığı bir daha toparlanamadı ^[6]. Kasım'da Reagan 49'a karşı 489 seçici oyuyla kazandı ^[4]. Rehineler, Reagan'ın göreve başladığı gün olan 20 Ocak 1981'de serbest bırakıldı ^[6].

Carter bir savaşı değil, sınırlı bir askeri operasyonu göze almıştı ve bu operasyonun başarısızlığının siyasi bedelini ağır ödedi. Sonraki her başkan, İran meselesini ele alırken 1980 seçimini aklında tuttu.

Reagan: tek günlük deniz muharebesi ve İran-Kontra skandalı

Reagan'ın İran deneyimi, konunun siyasi açıdan ne kadar hassas olduğunu gösteriyor. Kısmen Lübnan'daki ABD'li rehineleri kurtarmayı amaçlayan, İran'a gizli silah satışlarını içeren İran-Kontra skandalı, New York Times ve CBS News'in bir başkanın onay oranında yaşanan en büyük tek seferlik düşüş olarak nitelendirdiği gerilemeye yol açtı: Kasım 1986'da %67'den %46'ya ^[7].

Reagan Körfez'de güç kullandı, ancak bunu sınırlı tuttu. Earnest Will Operasyonu kapsamında ABD Donanması, İran-Irak Savaşı sırasında Kuveyt tankerlerine Körfez boyunca refakat etti ^[8]. USS Samuel B. Roberts fırkateyni bir mayına çarptıktan sonra ABD, 18 Nisan 1988'de İran'ın deniz hedeflerine saldırdı ^[9]. Praying Mantis Operasyonu, İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana ABD Donanması'nın beş büyük su üstü çatışmasının en büyüğüydü; ancak bir gün sürdü ve daha geniş bir savaşa dönüşmedi ^[9]. Temmuz 1988'de USS Vincennes, İran Hava Yolları'nın 655 sefer sayılı uçağını yanlışlıkla düşürdü ve uçaktaki 290 kişinin tamamı hayatını kaybetti ^[10]. O zaman bile Washington gerilimi daha fazla tırmandırmadı.

George H. W. Bush ve Clinton: iyi niyet jestleri, ardından çevreleme

George H. W. Bush, Ocak 1989'daki göreve başlama konuşmasında, İran'ın Lübnan'da kalan rehinelerin serbest bırakılmasına yardım edeceğini umarak "iyi niyet iyi niyet doğurur" dedi ^[11]. Bill Clinton ise askeri harekât yerine ekonomik baskıyı seçti. Nisan 1995'te ABD şirketlerinin İran ile her türlü petrol ve ticaret ilişkisini yasakladı ^[11]. Washington bu yaklaşımı İran ve Irak'ın "ikili çevrelenmesi" olarak adlandırdı. Bu, savaş olmadan baskı anlamına geliyordu.

Oil & Gas 360, 2019'da yayımladığı bir yazıda, Irak'a karşı yürütülen ilk Körfez Savaşı'nın baba Bush'un siyasi zarar görmeyeceği kadar hızlı sona erdiğine dikkat çekti ^[12]. Ancak 2005 ve 2006'da Irak savaşına verilen destek azaldıkça "Petrol için kan dökülmesin" (No Blood for Oil) sloganı, Körfez'deki bir savaşın seçmenleri bir başkana karşı ne kadar hızlı çevirebileceğini gösterdi ^[12].

George W. Bush: Irak, 'büyük pazarlık' ve 2006 dalgası

Reason'a göre 2003'te İsviçreli bir diplomat, İran'ın bir "büyük pazarlık" önerisini iletti: normal ilişkiler karşılığında nükleer tesislerin denetlenmesi ve Irak ile bölgesel konularda iş birliği ^[13]. Bush yönetimi, daha fazla baskının daha iyi bir teklif getireceğine inanarak öneriyi reddetti ^[13]. Buna rağmen Bush İran'a saldırmadı.

O sırada Irak savaşı yönetimin başlıca siyasi sorunu hâline gelmişti. 2006 ara seçimlerinde savaştan ve ekonomiden duyulan memnuniyetsizlik, Demokratların Senato'da altı, Temsilciler Meclisi'nde 31 sandalye kazanmasına ve her iki kanadı da ele geçirmesine yardımcı oldu ^[14]. Bu sonuçtan sonra İran ile yeni bir savaş siyasi açıdan mümkün değildi.

Obama ve Biden: diplomasi ya da bir tür savaş

Barack Obama 2015'te tercihini kamuoyuna şöyle açıkladı: "Karşı karşıya olduğumuz seçim, nihayetinde diplomasi ile bir tür savaş arasındadır" ^[15]. İran ile yapılan nükleer anlaşma, yani Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA), İran'ın nükleer programına getirilen sınırlamalar karşılığında yaptırımları kaldırdı ^[13]. Anlaşmaya Kongre'de ve İsrail tarafından karşı çıkıldı; o dönem yapılan bir NBC/Wall Street Journal anketi, Amerikalıların bu konuda neredeyse eşit biçimde bölündüğünü ortaya koydu ^[15].

Joe Biden, ilk Trump yönetiminin anlaşmadan çekilmesinin ardından anlaşmayı canlandırmaya çalıştı. Viyana'daki görüşmeler tıkanınca yönetimi güç kullanmak yerine yaptırımları artırdı ^[11]. Donald Trump'ın kendi ilk dönemi de benzer bir model izledi. Trump Ocak 2020'de General Kasım Süleymani'nin öldürülmesi emrini verdi, ancak İran'ın Irak'taki ABD askerlerine füze atmasının ardından gerilimi tırmandırmadı; bu saldırının ardından yaklaşık 50 ABD askerine beyin hasarı teşhisi konuldu ^[16].

Ortak nokta: oylar ve benzin fiyatları

Bu 46 yıl boyunca İran ile savaş, birbirine bağlı iki siyasi risk taşıdı:

• Hızla sona erdirilemeyen bir kriz. Carter'ın rehine krizi ve Bush'un Irak savaşı uzun süren çilelere dönüştü ve seçmenler iktidardaki partiyi sorumlu tuttu ^[4,14].
• Benzin fiyatı. İran, Hürmüz Boğazı'na kıyısı olan bir ülke. Oil & Gas 360, 2019'da petrolün muhtemelen "İran ile savaşa girmeyecek olmamızın nedeni" olduğunu savundu ^[12]. Bir savaş, seçmenlerin anında hissedeceği bir fiyat şoku riskini taşıyordu.

Bazıları bu itidalin zamanla zayıfladığını öne sürüyor. Reason, her iki partideki şahinlerin onlarca yılını savaşı uzlaşmadan "siyasi açıdan daha kolay" hâle getirmeye harcadığını savunuyor ^[13]. 2026 savaşı, her iki risk aynı anda gerçekleştiğinde ne olduğunu gösteriyor.

2026'nın gösterdikleri

Savaş 28 Şubat 2026'da başladı ve Hürmüz Boğazı 4 Mart'ta kapandı ^[17]. Brent ham petrol 72,48 dolardan 31 Mart'ta 118,35 dolarlık zirveye yükseldi ^[17]. Kısa sürmesi beklenen savaş sekiz aydan uzun sürdü. Seçim gününe gelindiğinde seçmenlerin çoğu savaşı bir hata olarak görüyordu. NBC'nin sandık çıkış anketinde seçmenlerin %63'ü İran'a yönelik askeri harekâtı yanlış karar olarak nitelendirdi ^[18]. CNN anketinde ise %87'si benzin fiyatlarından endişeliydi ^[2].

Cumhuriyetçiler, Teksas, Kansas ve Güney Carolina'daki sandalyeler de dahil olmak üzere Senato'yu ve Temsilciler Meclisi'ni kaybetti ^[19]. Başkan Trump "bunun bir kısmı İran'dı" dedi ^[19]. Sonuç, İran ile savaşın bir ABD başkanına siyasi açıdan çok pahalıya mal olabileceğinin 1980'den bu yana en açık kanıtı.

Enerji piyasaları için çıkarılacak ders, iç siyasetin ABD'nin bir Körfez çatışmasında ne kadar ileri gideceğini sınırladığı ve yeni Kongre'nin bu sınırı güçlendirdiği. Ara seçimler ve petrol fiyatları analizimiz, bunun Brent ve Hürmüz için ne anlama gelebileceğini ortaya koyuyor.