2026'da Stratejik Petrol Rezervleri — Dünyanın Tampon Stoklarında Geriye Kalanlar

Kayıtlardaki en büyük acil durum salımı

ABD ve İsrail'in İran'a yönelik askeri operasyonlarının 28 Şubat'ta başlamasından iki haftadan kısa bir süre sonra, 11 Mart 2026'da, Uluslararası Enerji Ajansı'nın 32 üye ülkesi 400 milyon varil acil durum petrol stokunu piyasaya sunmayı kabul etti ^[1,9]. Bu, 1991, 2005, 2011 ve 2022'deki iki eylemin ardından Ajans tarihindeki altıncı kolektif eylem ve açık ara en büyüğüydü. IEA, savaşın "küresel petrol piyasası tarihindeki en büyük arz kesintisini" yarattığını belirtti ^[1].

15 Mart'ta tablo hâline getirilen taahhütler; 271,7 milyon varil kamu stoku, 116,6 milyon varil zorunlu sektör stoku ve 23,6 milyon varil diğer stoklardan oluşuyordu. Bunun %72'sini ham petrol, %28'ini ürünler oluşturuyordu ^[1]. Asya-Okyanusya'daki stoklar derhal, Amerika kıtası ve Avrupa'daki stoklar ise Mart sonundan itibaren kullanıma sunuldu ^[1]. IEA üyelerinin en az 90 günlük net ithalata eşdeğer stok bulundurması zorunludur ^[2].

Ekim başı itibarıyla yaklaşık 325 milyon varil piyasaya sürülmüştü ^[3,4]. 2 Ekim'de G7 liderleri, "ilk 20 gün içinde öne çekilmiş, kayda değer bir motorin salımı" ile birlikte dört ay boyunca 100 milyon varil motorin ve ham petrol salımı yapılması konusunda anlaştı. Açıklamada, bu miktarın Mart ayından kalan ve henüz piyasaya sürülmemiş hacme ek olup olmadığı belirtilmedi ^[3].

7 Ekim'de IEA üyeleri, motorine öncelik verilerek yaklaşık 100 milyon varillik salımın hızlandırılmasını destekledi. Ajans, üyelerin 200 milyon varili aşan motorin dâhil olmak üzere hâlâ yaklaşık 1,1 milyar varil acil durum stoku tuttuğunu açıkladı. İcra Direktörü Fatih Birol, IEA'nın "gerekli olduğunda ve gerekli olduğu zaman bu stokların daha fazlasını piyasaya sürmeye hazır" olduğunu söyledi ^[4]. 11 Ekim'de yapılan bir başka açıklamada ise taahhütlerini tamamlamış olanlar da dâhil olmak üzere tüm üyelerden "ilave motorin salımlarının gerekli olup olmadığını değerlendirmeleri" istendi ^[5].

ABD SPR: 44 yılın en düşük seviyesi, satış yerine ödünç

ABD, Stratejik Petrol Rezervi'nden 172 milyon varil taahhüt ederek tek başına en büyük katkıyı sağladı. ABD Enerji Bakanlığı (DOE), bu varillerin bir yıl içinde yaklaşık 200 milyon varil ile ve vergi mükelleflerine herhangi bir maliyet yüklenmeden yerine konacağını açıkladı ^[6].

DOE, ham petrolü doğrudan satmak yerine çekişi acil durum takası (exchange) şeklinde yapılandırdı: şirketler ham petrolü ödünç alıyor ve daha sonra prim varilleriyle birlikte iade ediyor. Nisan sonu itibarıyla üç teklif çağrısı (RFP) ile %24 primle yaklaşık 80 milyon varil tahsis edilmişti ^[7]. 29 Eylül itibarıyla beş ihale kapsamında, tamamlanan dört takas işleminde %25 primle 133 milyon varilin üzerinde tahsis yapılmıştı. DOE aynı tarihte Big Hill ve Bryan Mound tesislerinden 40 milyon varile kadar ek miktar teklif etti ^[8]. Bloomberg, bunun ABD katkısının son bölümü olduğunu ve Enerji Bakanı Chris Wright'ın yeni bir çekişin olası görünmediğinin sinyalini verdiğini aktardı ^[9].

Rezerv üzerindeki etki çarpıcıdır. EIA'nın haftalık verileri, 16 Ekim'de sona eren haftada SPR stoklarını bir yıl önceki 408,6 milyon varile karşılık 282,7 milyon varil olarak gösterdi ^[10]. Bu, 1982'den bu yana en düşük seviyedir ^[9]. Federal mevzuat, stoklar 252,4 milyon varilin altına düştüğünde acil durum dışı çekişleri yasaklamaktadır ^[9]. Daha küçük ve hedefe yönelik ödünç işlemleri sürmektedir: Reuters, 23 Ekim'de DOE'nin Phillips 66'nın Louisiana'daki Lake Charles rafinerisinde yaşanan arz kesintisini gidermek amacıyla 400.000 varile kadar acil durum takasına onay verdiğini bildirdi ^[11].

Ticari tamponlar da zayıftır. 16 Ekim'de sona eren haftada ABD ticari ham petrol stokları, beş yıllık ortalamanın yaklaşık %3 altında, 412,5 milyon varil seviyesindeydi. Benzin stokları beş yıllık ortalamasının %5, distilat stokları ise %9 altındaydı ^[10]. EIA, Doğu Kıyısı'ndaki distilat stoklarının Eylül ayında beş yıllık mevsimsel ortalamanın %32 altında olduğunu açıkladı ^[12].

Avrupa: dengesiz teslimat ve motorin baskısı

Mart taahhütlerine karşılık yapılan teslimatlar dengesiz seyretti. Bakan Wright 29 Eylül'de, "birkaç Avrupalı üye ülkenin taahhüt ettikleri ham petrol ve petrol ürünlerinin yalnızca bir kısmını piyasaya sürdüğünü" söyledi ^[8]. G7'nin motorin taahhüdü, ABD'nin Avrupa üzerindeki baskısının ardından geldi; liderler ayrıca G7 ülkeleri arasında motorin ihracat yasağı uygulanmaması konusunda da anlaştı ^[3].

Salımlar artık piyasaya ulaşmaktadır. Reuters 23 Ekim'de, Almanya'nın stok tutma kurumu EBV'nin stratejik rezervlerden motorin, kalorifer yakıtı ve ham petrol satışı için ihaleye çıktığını bildirdi. Bu, G7 anlaşmasından bu yana Almanya'nın bu türdeki ilk salımıdır ^[11].

Çin: ticari stoklardan çekiş, stratejik varillerin korunması

Çin, IEA sistemi dışındaki en büyük tampon stoka sahiptir. Oxford Enerji Araştırmaları Enstitüsü (OIES), Mayıs ayında Çin'in ham petrol stoklarını, büyük bölümü stratejik nitelikte olan yaklaşık 100 milyon varillik yer altı depolaması dâhil 1,1–1,3 milyar varil olarak tahmin etti ^[13]. Pekin, Mart ayında rafine ürün ihracatını yasakladı. Rafinerilerin ticari stoklardan çekiş yapmasına izin verildi; ancak bildirildiğine göre stratejik rezervin kullanılmasına yönelik talepler reddedildi ^[13]. Ham petrol ithalatı Nisan ayında 9,3 milyon v/g seviyesine geriledi; önceki beş yılın ortalaması ise 11 milyon v/g seviyesine yakındı ^[13].

Bloomberg, Haziran ayında Çin'in Mayıs ayında ticari stoklarından çekiş yapmaya başladığını bildirdi. Vortexa, Kpler ve Energy Aspects analistleri, sonraki aylarda yaklaşık 1 milyon v/g düzeyinde çekiş bekliyordu ^[14].

Sonraki veriler çekişin boyutunu ortaya koymaktadır. Reuters köşe yazarı Clyde Russell, Ağustos ayında yaklaşık 640.000 v/g, Eylül ayında ise yaklaşık 530.000 v/g düzeyinde zımni çekiş gerçekleştiğini tahmin etti. EA Crude Oil Inventories tarafından izlenen karadaki stoklar, 19 Ekim'de sona eren haftada 1,192 milyar varil seviyesindeydi; bu, 4 Mayıs'taki 1,354 milyar varillik rekorun yaklaşık 162 milyon varil altındadır ^[15]. IEA, OECD dışı ham petrol stoklarının Eylül ayında 76 milyon varil azaldığını ve bu düşüşün %78'inin Çin'den kaynaklandığını bildirdi ^[16]. Russell, Ekim ayı ithalatının 10 milyon v/g seviyesini aşabileceğini ve bunun ilave çekiş ihtiyacını azaltacağını belirtti ^[15].

Azalan stokların fiyat riski açısından anlamı

IEA, küresel gözlemlenen stokların Eylül sonu itibarıyla savaş öncesi seviyelerin 509 milyon varil altında olduğunu tahmin etmektedir ^[16]. EIA'nın Ekim ayı Kısa Vadeli Enerji Görünümü (STEO), küresel stokların üçüncü çeyrekte 1,9 milyon v/g azaldığını tahmin etmekte ve dördüncü çeyrekte 0,7 milyon v/g düzeyinde ilave bir düşüş öngörmektedir ^[17]. Bu tahmin, 29 Eylül'de açıklanan 40 milyon varillik SPR takasını içermekte, ancak G7 taahhüdünden gelecek herhangi bir ilave arzı kapsamamaktadır ^[12].

İki piyasa sinyali, baskının nerede yoğunlaştığını göstermektedir. Fiziki ham petrol, vadeli işlemlere göre yüksek bir primle işlem görmektedir: IEA, raporun hazırlandığı sırada North Sea Dated'ın yaklaşık 134 $/varil, Brent vadeli işlemlerinin ise yaklaşık 107 $/varil seviyesinde olduğunu belirtti ^[16]. Ürün piyasaları ham petrolden daha sıkışıktır: toptan motorin fiyatları Avrupa ve ABD'de yaklaşık 220 $/varil ile tüm zamanların en yüksek seviyelerine ulaştı ^[16].

Düşük stok seviyelerinin fiyat riski açısından çeşitli sonuçları bulunmaktadır:

• Daha az şok emme kapasitesi. Kamu stokları tükenmişken yaşanacak yeni bir arz kaybının stoklar yerine fiyatlar ve talep tarafından karşılanması gerekecektir.
• Ertelenmiş bir talep kaynağı. SPR'den ödünç verilen takas varillerinin primleriyle birlikte iade edilmesi gerekmektedir; Çin'in ticari stokları da Mayıs ayındaki zirvesinin oldukça altındadır. Her ikisinin yeniden oluşturulması, arz normalleştiğinde ham petrol talebini artıracaktır.
• Ürün kaynaklı oynaklık. Motorin, varilin en sıkışık kısmıdır; IEA ve G7'nin salımlarında motorine öncelik vermesinin nedeni de budur ^[4,5].

İzlenecek gelişmeler

Temel değişkenler, kalan IEA salımlarının hızı ve üyelerin yeni bir kolektif eylem üzerinde uzlaşıp uzlaşmayacağıdır. İzlenmesi gereken diğer göstergeler, ABD SPR seviyesinin 252,4 milyon varillik yasal alt sınıra göre konumu ve artan Çin ithalatının stok çekişlerini hafifletip hafifletmeyeceğidir. EIA, Orta Doğu'da durdurulmuş üretimin dördüncü çeyrekte ortalama 4,5 milyon v/g olmasını beklemektedir ^[17]. Bu variller geri dönene kadar acil durum ve ticari stoklar, yeni kesintilere karşı ana tampon olmaya devam edecektir.

Alupetra, stok ve arz gelişmelerini İstanbul, Londra ve Dubai ofisleri aracılığıyla takip etmektedir.